Brzeg (Stacja i dworzec kolejowy)

Stacja i dworzec kolejowy w Brzegu mieści się przy Placu Dworcowym 3. Jest to jedyna stacja w mieście. Według ostatnich danych z 2024 roku korzysta z niej średnio 4400 pasażerów na dobę (przy 95 zatrzymaniach pociągów na dobę), co daje stacji drugie miejsce w Województwie Opolskim (za Opolem Głównym). Na stacji w Brzegu są 3 linie kolejowe: przede wszystkim przelotowa, główna linia nr132 (z z Wrocławia, przez Opole do Bytomia, będąca częścią szlaku E30), ponadto jest też linia nr288 z Brzegu do Nysy, a także resztki linii nr304, o czym niżej. Sąsiednie stacje i przystanki to: Lipki (8,6 kilometra w stronę Wrocławia), Łosiów (9,4 kilometra w stronę Opola), Olszanka (7,2 kilometra w stronę Nysy) oraz (teoretycznie) Małujowice (6,4 kilometra w stronę Strzelina i Łagiewnik, przy czym od 1989 nie ma ruchu pasażerskiego na tej trasie). Odległości do „sąsiadów” są więc znacznie wyższe, niż średnia krajowa. Obecnie stacja w Brzegu wyposażona jest w dwa perony wyspowe i 4 krawędzie peronowe. Peron 1 ma długość 400 metrów, a peron 2- 256 metrów.

Dworzec w Brzegu położony jest w centrum miasta. W momencie budowy linii kolejowej (rok 1842) omijała ona główną zabudowę miasta od południa, ale od tego czasu rozrosło ono się w dużej części na południową stronę torów (rozwój na północ utrudniony był przez przepływającą 500 metrów od Rynku rzekę Odrę). Dworzec w centrum ma jeden zasadniczy plus (dobry dostęp dla pasażerów), ale też jeden zasadniczy minus (miasto przecięte na pół przez tory i nasypy). Pierwszy budynek dworca był skromny i został wyburzony, a w jego miejsce w roku 1870 powstał większy i okazalszy dwukondygnacyjny dworzec, który istnieje do dzisiaj. Budynek wpisany jest do rejestru zabytków, obok niego jest zabytkowa, zbudowana w podobnym stylu poczta.

Główne potoki pasażerskie stacji w Brzegu funkcjonują na trasie z Wrocławia, przez Oławę i Brzeg do Opola, a także na wydłużonych jej wersjach. I tak, bezpośrednio z Brzegu można dojechać do: Wrocławia (20-30 minut), Oławy (8-13 minut), Opola Głównego (20-30 minut), Gliwic (1,5 godziny), Krakowa (3 godziny), Leszna (1,5 godziny), Poznania (2 godziny 10 minut), Kędzierzyna-Koźla (50-60 minut), Rybnika (1,5 godziny), Bielska-Białej (2,5 godziny), Gdyni (6 godzin), Jeleniej Góry (2 godziny 20 minut), Kielc (3 godziny), Kołobrzegu (7 godzin), Przemyśla (5,5 godziny), Lublina (5,5 godziny), Częstochowy-Stradom (1,5 godziny), Szczecina (5 godzin), Zakopanego (6 godzin), Zgorzelca (2 godziny), Legnicy (1 godzina) oraz Warszawy (4 godziny). Ponadto linią nr288 (tylko pociągi osobowe) można dojechać do Grodkowa (25 minut) i Nysy (1 godzina).

Stacja i dworzec w Brzegu przeszły gruntowną modernizację w latach 2008-2012, formalnie były to dwie osobne inwestycje o łącznym budżecie około 160 milionów złotych: pierwsza (większa) z lat 2008-2010 objęła głównie ciągi komunikacyjne (infrastrukturę kolejową i wiadukty), a druga z lat 2010-2012 objęła budynek dworca. W ramach pierwszej inwestycji wymieniono wszystkie tory (główne i boczne), 32 rozjazdy, 18km trakcji, wymieniono i unowocześniono sygnalizację i systemy kierowania ruchem, zbudowano nową nastawnię i ekrany akustyczne po obu stronach torów (łączna ich długość to 2800 metrów), odnowiono zabytkowy żuraw wodny, wyremontowano też kilka wiaduktów (tzn. prawie wszystkie w całym Brzegu). Ponadto zbudowano od nowa kolektor odwadniający tereny stacji i okolic. Nie obeszło się jednak bez likwidacji i wyburzeń, np. usunięto 3 stare nastawnie i wiele innych, nieużywanych obiektów kolejowych.

W ramach renowacji dworca z lat 2010-2012 wykonano następujące prace. Oczyszczono i wypiaskowano ceglaną elewację dworca, wyremontowano też brukowany Plac Dworcowy. Na dworcu i peronach zamontowano 16 kamer monitoringu. Wewnątrz dworca wyremontowano posadzki, ściany, sufit, pomieszczenia i dach, wymieniono też wszystkie instalacje, a także okna i drzwi. Remont miał w założeniu zachować oryginalną, zabytkową stylistykę. Zadbano o detale, gzymsy, poręcze, a w holu głównym zamontowano stylowy żyrandol. Odświeżono też przejście podziemne, a przy schodach (do przejścia oraz na oba perony) zamontowano 3 platformy przyporęczowe dla niepełnosprawnych. Niestety, aby z nich skorzystać- potrzebna jest obsługa dworca, która nie zawsze jest dostępna i przeszkolona, więc niepełnosprawni często muszą liczyć na pomoc innych pasażerów i siły ich mięśni. Perony zbudowano od nowa, a na nich wyremontowano zadaszenie, ławki, zegary, nagłośnienie, wyświetlacze, a na peronie 1 zbudowano pomnik patronki kolejarzy, Świętej Katarzyny. Inwestycja „kolejowa” okazała się bardzo udana, natomiast inwestycja „dworcowa” dość udana. Dworzec wizualnie prezentuje się wyśmienicie, ale pasażerowie narzekają na zbyt małą poczekalnię, w której jest zimno, na zmieniony układ drogowy przy Placu Dworcowym oraz problemy z platformami dla niepełnosprawnych.

Obecnie na dworcu funkcjonuje kasa biletowa oraz biletomat. Są też toalety, sklepik i wspomniana poczekalnia. Jest bezpłatne Wi-Fi i automaty z przekąskami. Przejście podziemne prowadzi z dworca na perony, ale nie ma „tylnego” wyjścia (gdyż po południowej stronie nie ma żadnej publicznej drogi, ani chodnika), jednak przejść na drugą stronę torów można którymś z dwóch wiaduktów sąsiadujących z dworcem (ulice 1-go Maja i Starobrzeska). Boki dworca wynajęte są przez firmy prywatne, np. studio tatuażu. Przed dworcem jest postój taxi i przystanek autobusowy. Niestety, brakuje miejsc parkingowych. Parking przy dworcu jest mały i płatny, kawałek dalej (w stronę ul.Trzech Kotwic) jest większy parking, ale to nadal nie zaspokaja popytu. Obok jest parking rowerowy.

Linie i bocznice stacji w Brzegu

Linia nr132 to klasa sama w sobie i jedna z najważniejszych oraz najstarszych tras kolejowych w Polsce, to głównie ona powoduje sens istnienia stacji w Brzegu, a absolutna większość pociągów pasażerskich, zatrzymujących się w Brzegu używa właśnie linii nr132. Druga linia (nr288) jest drugorzędna, jednotorowa i niezelektryfikowana, kursują nią pociągi w stronę Grodkowa i Nysy, jest ich niewiele, kilka par na dobę (plus nieliczne towarowe). Niestety, niedawno zlikwidowano bezpośrednie połączenie pasażerskie Nysy z Wrocławiem, więc teraz konieczna jest na tej relacji przesiadka w Brzegu. Trasa do Nysy na terenie miasta Brzeg jest równoległa do głównej linii nr132, ale za wiaduktem pod DK94 odbija na południe, w stronę Grodkowa.

Trzecia linia (nr304) odbija od głównej linii pomiędzy ulicą Kilińskiego, a Potokiem Kościelnym, kierując się na zachód do Małujowic. Tam też kończy ona swój bieg, okazjonalnie kursują (a konkretnie zawracają) tutaj pociągi towarowe do bocznicy, obsługującej firmy parku przemysłowego w Skarbimierzu-Osiedlu, powstałego w miejscu byłego lotniska wojskowego (pociągi muszą zawrócić w Małujowicach, aby dotrzeć do bocznicy w Skarbimierzu). W dalszej części linii nr304 (za Małujowicami w stronę Strzelina) torowisko jest zniszczone lub całkiem rozebrane. Dawniej kursowały tędy pociągi pasażerskie z Brzegu, przez Wiązów, Strzelin i Kondratowice do Łagiewnik Śląskich, jednak ruch pasażerski zlikwidowano wraz z upadkiem PRL. Później jeszcze przez kilkanaście lat okazjonalnie kursowały tędy pociągi towarowe (głównie z granitem), ale od roku 2005 linia jest zamknięta (poza krótkim odcinkiem z Brzegu do Małujowic). Od 2018 roku trwają prace nad przywróceniem do użytku tejże linii, ale zajmują się tym spółki Województwa Dolnośląskiego, więc inwestycje te ominą Brzeg, leżący już w Opolskiem. W ramach inwestycji odbudowywany jest jednotorowy fragment z Łagiewnik Śląskich, przez Kondratowice do Strzelina, linia ta wraz z przejęciem przez samorząd otrzymała nowy numer 319, ma być ona towarowa i obsługiwać głównie kamieniołomy w Strzelinie i Gminie Kondratowice. Na dzień dzisiejszy nie ma planów zarówno odtworzenia ruchu pasażerskiego na tej trasie, jak i odbudowy odcinka z Brzegu do Strzelina.

Po południowej stronie torów (naprzeciwko dworca w Brzegu) istnieje była lokomotywownia (używana obecnie przez sekcję eksploatacji PKP), obrotnica, wieża wodna (służąca głównie jako podest dla nadajników telekomunikacyjnych), a także kilka torów bocznych.

W Brzegu istnieją jeszcze resztki bocznicy „wschodniej”, wykorzystywana jest głównie odnoga do zakładów tłuszczowych (obecnie Bunge Polska, ul.Ziemi Tarnowskiej), w mniejszym stopniu do jednostki wojskowej (ul.Sikorskiego). Zlikwidowane (lub porzucone) są odnogi bocznicy do Odry, Agrometu/Unii (ul.Fabryczna, część zakładu to dziś centrum handlowe), składu opału (ul. Polna) oraz nieistniejącego magazynu na końcu ul.Kolejowej (jest tam jeszcze kilka starych, obecnie prywatnych budynków kolejowych oraz opuszczona wieża wodna).

Dawniej, między Brzegiem a Zielęcicami istniała także bocznica (wychodząca od linii nr304) do zakładów przemysłowych przy ul.Małujowckiej (kilkaset metrów na północny-wschód od zachodniego rozjazdu DK94 i DK39), obecnie tory bocznicy są rozebrane, a w miejsce zlikwidowanych zakładów powstało niewielkie osiedle „Verde Park” oraz duże magazyny firmy Dino i zakłady produkcyjne, obsługiwane wyłącznie przez transport drogowy.

Stacja i dworzec Brzeg – fotografie: